Robert Burek, DPI Global Partners Sp. z o.o.
Kanstantin Barysenka, Agrofeed Polska Sp. z o.o.

Kwasy huminowe w żywieniu trzody chlewnej
– stary surowiec, nowe możliwości w praktyce fermowej

Najważniejsze pytanie dla producenta nie brzmi: czy kwasy huminowe działają?, lecz: kiedy mogą być przydatne, jaki preparat wybrać i czy uzyskany efekt pokryje koszt jego zastosowania.

Czy kwasy huminowe mogą mieć praktyczne znaczenie w chlewni?

Współczesny producent trzody chlewnej oczekuje od dodatku paszowego przede wszystkim wymiernego efektu: łatwiejszego przejścia prosiąt przez odsadzenie, stabilnego pobrania paszy, dobrych przyrostów, korzystnego FCR i możliwie małej liczby problemów jelitowych. Znaczenia nabierają przy tym rozwiązania wspierające zdrowie przewodu pokarmowego przy racjonalnym stosowaniu antybiotyków i rosnącej presji kosztowej. Substancje huminowe nie są nowym odkryciem. Od dawna wykorzystuje się je w rolnictwie, preparatach weterynaryjnych i zastosowaniach technologicznych. Ponowne zainteresowanie nimi w żywieniu świń wynika z poszukiwania wielokierunkowych narzędzi wspierających stabilność jelit, odporność i wyniki produkcyjne. Trzeba jednak od razu podkreślić, że preparaty określane wspólną nazwą „huminowych” mogą bardzo istotnie różnić się składem, rozpuszczalnością i aktywnością biologiczną. Dlatego wynik uzyskany dla jednego produktu nie może być automatycznie przenoszony na wszystkie preparaty z tej grupy.

Nie każdy preparat huminowy jest taki sam

Substancje huminowe są naturalnymi związkami organicznymi powstającymi podczas długotrwałych przemian materii roślinnej. Występują m.in. w glebie, torfie, węglu brunatnym i leonardycie. Zgodnie z podejściem IHSS wyróżnia się frakcje różniące się m.in. rozpuszczalnością.

Kwasy huminowe (KH) mają większą masę cząsteczkową i są nierozpuszczalne w silnie kwaśnym środowisku, natomiast rozpuszczają się przy wyższym pH. Kwasy fulwowe (KF) mają mniejszą masę cząsteczkową i pozostają rozpuszczalne w wodzie w szerokim zakresie pH. Wyróżnia się także huminy oraz kwasy hymatomelanowe (rys. 1).

Rys. 1.

Substancjom huminowym przypisuje się bardzo szerokie spektrum działań, które moglibyśmy nazwać prozdrowotnymi. Maria Zykova wraz ze współpracownikami przedstawiła obszerny przegląd badań nad aktywnością biologiczną i potencjalnym zastosowaniem farmakologicznym substancji huminowych (2025). Autorzy wskazują, że związki te mogą wykazywać szerokie spektrum działania. Spośród przypisywanych substancjom huminowym właściwości najlepiej udokumentowane są działania immunomodulujące, przeciwzapalne i antyoksydacyjne, chociaż ich potwierdzenie kliniczne pozostaje ograniczone. Działanie detoksykacyjne, przeciwdrobnoustrojowe i regeneracyjne znajduje oparcie głównie w badaniach przedklinicznych. Dane dotyczące aktywności przeciwwirusowej, przeciwnowotworowej i adaptogennej mają charakter wstępny i nie pozwalają obecnie na formułowanie zaleceń terapeutycznych (tab. 1).

Sam przegląd nie przeprowadza formalnej metaanalizy ani oceny jakości badań, dlatego powyższa hierarchia jest oceną rodzaju dostępnych dowodów, a nie ilościowym rankingiem skuteczności.

Tabela 1. Zestawienie aktywności substancji humusowych

Podsumowując, substancje huminowe stanowią obiecującą, lecz bardzo niejednorodną grupę substancji biologicznie czynnych. Według badań Kleina i wsp. (2021) oraz Csicsor i Tombácz (2022) kluczowe znaczenie dla ich aktywności biologicznej mają: pochodzenie surowca i jego wiek geologiczny, skład i zawartość poszczególnych frakcji huminowych, stosowana dawka oraz metoda otrzymywania i przetwarzania preparatu. Istotne jest przy tym rozróżnienie pomiędzy surowcami zawierającymi substancje huminowe (np. torfem, leonardytem czy węglem) a wyodrębnionymi z nich aktywnymi frakcjami – kwasami huminowymi (KH) i kwasami fulwowymi (KF) pochodzenia naturalnego. Przykładowo, zawartość substancji huminowych w leonardycie może sięgać nawet około 85% suchej masy surowca, podczas gdy w torfie wynosi zwykle około 15–30%. Jednocześnie skład leonardytu zależy od jego pochodzenia geologicznego – nie każde złoże, obok kwasów huminowych, zawiera istotne ilości kwasów fulwowych.

Dlatego sama deklarowana zawartość substancji huminowych nie jest wystarczającym kryterium oceny jakości i potencjalnej skuteczności preparatu. Konieczne są dalsze badania oraz standaryzacja produktów, obejmujące przede wszystkim określenie zawartości i proporcji KH do KF oraz ich właściwości fizykochemicznych i biologicznych. Pozwoli to na dobór optymalnego składu preparatów farmakologicznych i paszowych w zależności od oczekiwanego kierunku działania – m.in. antyoksydacyjnego, sorpcyjnego czy ograniczającego aktywność czynników chorobotwórczych.

Jak substancje huminowe mogą działać w przewodzie pokarmowym świń?

Gdzie potencjał jest największy?

Potencjalne działanie substancji huminowych jest wielokierunkowe. Nie należy sprowadzać go do jednego mechanizmu ani utożsamiać z działaniem leku. Najczęściej opisuje się ich wpływ na środowisko przewodu pokarmowego oraz pośrednie wspieranie funkcji bariery jelitowej.

Wiązanie wybranych związków w świetle jelita. Rozbudowana struktura oraz obecność licznych grup funkcyjnych mogą sprzyjać adsorpcji określonych związków i jonów. Zakres tego efektu zależy jednak od właściwości konkretnego preparatu; nie można zatem automatycznie zakładać jego skuteczności wobec wszystkich mikotoksyn (Islam K.M.S. 2005, Dänicke S. 2012).

Wpływ na konsystencję treści pokarmowej i kału. W określonych warunkach preparaty huminowe mogą sprzyjać stabilizacji środowiska przewodu pokarmowego i poprawie konsystencji kału, co może mieć szczególne znaczenie w okresie poodsadzeniowym. Qi Wang i wsp. (2020) wykazali istotny wpływ substancji huminowych na ograniczenie biegunek u prosiąt po odsadzeniu.

Wsparcie bariery jelitowej. Ograniczenie kontaktu nabłonka z niepożądanymi związkami oraz modulacja miejscowej odpowiedzi zapalnej mogą sprzyjać utrzymaniu integralności bariery jelitowej (Móritz i wsp. 2025).

Oddziaływanie na mikrobiotę. Zmiany środowiska przewodu pokarmowego mogą wpływać na skład i proporcje poszczególnych grup drobnoustrojów, jednak kierunek i skala tych zmian nie są jednakowe we wszystkich badaniach (Visscher C. i wsp. 2019, Bujňák L. i wsp. 2023). Opisywano również działanie przeciwbakteryjne wobec wybranych patogenów tlenowych i beztlenowych oraz ograniczenie ich proliferacji (Kupryszewski G. i wsp. 2001, Palócz O. i wsp. 2020).

Działanie antyoksydacyjne i immunomodulacyjne. Niektóre frakcje substancji huminowych mogą ograniczać stres oksydacyjny oraz wpływać na wybrane parametry odpowiedzi immunologicznej. Efekty te zależą jednak m.in. od rodzaju i składu preparatu, zastosowanej dawki oraz stanu fizjologicznego i zdrowotnego zwierząt (Wang Q., Ying J., Zou P. i wsp. 2020).

Prosięta w okresie odsadzenia

Odsadzenie wiąże się jednocześnie ze zmianą paszy, oddzieleniem prosiąt od lochy, tworzeniem nowych grup oraz niedojrzałością przewodu pokarmowego. Spadek pobrania paszy, przejściowe uszkodzenie kosmków jelitowych oraz zaburzenia stabilności mikrobioty zwiększają ryzyko wystąpienia biegunek i zahamowania wzrostu. To właśnie w tej grupie technologicznej najczęściej oczekuje się korzyści wynikających ze stosowania dodatków wspierających środowisko jelitowe (Agredo-Palechor J.A. i wsp. 2025, Wang Q. i wsp. 2020).

Warchlaki i tuczniki

W późniejszych etapach produkcji celem stosowania substancji huminowych może być poprawa stabilności procesów trawiennych, ograniczenie skutków błędów żywieniowych oraz utrzymanie dobrego wykorzystania paszy. Istotnym kierunkiem działania może być również ograniczanie subklinicznych zaburzeń wzrostu związanych z obecnością najważniejszych patogenów jelitowych, takich jak Escherichia coli, Clostridium spp. czy Lawsonia intracellularis. Potencjalne znaczenie może mieć także wspieranie odporności stada, szczególnie w grupach o zróżnicowanym statusie zdrowotnym, np. przy łączeniu warchlaków PRRS-dodatnich i PRRS-ujemnych, oraz wspomaganie efektów realizowanych programów szczepień. Dodatkową korzyścią może być sorpcja wybranych mikotoksyn.

Potencjalna poprawa przyrostów masy ciała lub współczynnika wykorzystania paszy może być stosunkowo niewielka, jednak w dużej skali produkcji nawet niewielkie różnice mogą mieć znaczenie ekonomiczne. W stadach o bardzo dobrym statusie zdrowotnym, prawidłowym żywieniu i optymalnych warunkach środowiskowych efekt dodatku może być natomiast trudniejszy do wykazania.

Lochy

U loch zastosowanie preparatów huminowych rozważa się przede wszystkim w kontekście wspierania funkcjonowania przewodu pokarmowego, poprawy jakości kału oraz ograniczania stresu oksydacyjnego. Wskazuje się również na możliwość poprawy statusu oksydacyjnego organizmu w okresie okołoporodowym, co potencjalnie może sprzyjać lepszemu przebiegowi porodu i ograniczeniu liczby prosiąt martwo urodzonych (Trajchev M. i wsp. 2022, Langendijk P. i wsp. 2019).

Dowody dotyczące praktycznych efektów stosowania substancji huminowych u loch są jednak mniej jednoznaczne niż w przypadku prosiąt. Dlatego szczególnego znaczenia nabierają właściwy dobór preparatu i dawki oraz dobrze zaplanowana próba przeprowadzona w konkretnych warunkach produkcyjnych danego stada.

Podsumowując należy uznać, że potencjalne działanie preparatów huminowych w przewodzie pokarmowym jest wielokierunkowe. Nie należy utożsamiać go z działaniem leku. Z punktu widzenia producenta najważniejsze są efekty, które mogą przełożyć się na stabilność produkcji: jakość kału, zdrowie jelit, wykorzystanie paszy, ograniczenie stresu oksydacyjnego i bardziej wyrównane grupy zwierząt. Praktyczną koncepcję można przedstawić jako ciąg: stabilniejsze środowisko jelitowe → lepsza integralność bariery jelitowej → mniejsze obciążenie organizmu → lepsze wykorzystanie składników pokarmowych → bardziej stabilne wyniki produkcyjne (rys. 2).

Jakich efektów można realnie oczekiwać?

Wyniki badań i doświadczeń fermowych są zróżnicowane. W części prac obserwowano poprawę przyrostów, wykorzystania paszy, jakości kału lub wybranych wskaźników odporności i stresu oksydacyjnego. W innych różnice były niewielkie albo statystycznie nieistotne. Taka rozbieżność pokazuje przede wszystkim, jak silnie rezultat zależy od produktu, dawki i warunków produkcji.

Jakość preparatu – najważniejszy punkt decyzji

Ocena dodatku powinna rozpoczynać się od dokumentacji produktu, a nie od deklaracji marketingowej. Warto znać źródło surowca, zawartość substancji czynnych, udział poszczególnych frakcji, wilgotność, zawartość popiołu, pH, rozpuszczalność, poziom zanieczyszczeń, powtarzalność partii oraz sposób włączenia produktu do mieszanki paszowej.

Przed zakupem warto zapytać: jaka jest zawartość kwasów huminowych i fulwowych oraz jaką metodą ją oznaczono; czy producent udostępnia wyniki badań bezpieczeństwa, w tym metali ciężkich; czy istnieją doświadczenia na trzodzie chlewnej dla tego samego produktu i podobnej grupy technologicznej; czy zalecana dawka wynika z badań; oraz czy forma produktu zapewnia równomierne wymieszanie i stabilność.

Zasada praktyczna jest prosta: preparat huminowy powinien być oceniany jak każdy inny dodatek paszowy – przez specyfikację, bezpieczeństwo, powtarzalność i wynik ekonomiczny, a nie przez samą historię pochodzenia surowca.

Dawkowanie i bezpieczeństwo

Nie ma jednej uniwersalnej dawki dla wszystkich preparatów. Różnice w koncentracji i aktywności powodują, że należy trzymać się zaleceń producenta zgodnych z przeznaczeniem produktu. Zwiększenie dawki ponad zakres przebadany nie gwarantuje silniejszego działania, a może wpływać na smakowitość paszy, dostępność składników mineralnych i koszt programu.

Zdolność wiązania związków jest jednocześnie zaletą i potencjalnym ograniczeniem. Substancje huminowe mogą oddziaływać nie tylko z niepożądanymi metabolitami, ale również z mikroelementami lub substancjami czynnymi podawanymi doustnie. Badanie na prosiętach wykazało ponadto, że testowany preparat huminowy nie ograniczał wchłaniania DON, dlatego całej grupy produktów nie wolno traktować jako uniwersalnych detoksykantów.

Stary surowiec, nowe możliwości – ale bez drogi na skróty

Renesans substancji huminowych dobrze wpisuje się w poszukiwanie naturalnych, wielokierunkowych narzędzi wspierających produkcję trzody chlewnej. Ich potencjał jest szczególnie interesujący w okresach stresu, zwłaszcza po odsadzeniu, kiedy stabilność przewodu pokarmowego bezpośrednio przekłada się na zdrowie i tempo wzrostu.

Jednocześnie preparat huminowy nie naprawi błędów w recepturze paszy, złej higieny, niewłaściwego mikroklimatu ani wysokiej presji patogenów. Może być natomiast jednym z elementów programu stabilizacji zdrowia jelit i wyników produkcyjnych.

O sukcesie nie decyduje samo zastosowanie „kwasów huminowych”, lecz wybór dobrze scharakteryzowanego produktu, prawidłowa dawka, właściwa grupa zwierząt i rzetelna ocena efektu.

Wnioski dla producenta trzody

1. Produkt jest ważniejszy niż sama nazwa „kwasy huminowe” – liczy się rzeczywista zawartość i proporcja aktywnych frakcji.

2. Największego potencjału można oczekiwać w okresach zwiększonego stresu przewodu pokarmowego, szczególnie u prosiąt po odsadzeniu.

3. Preparaty huminowe są narzędziem wspomagającym; nie zastępują prawidłowego żywienia, bioasekuracji, higieny ani leczenia.

4. Dawka powinna wynikać z badań konkretnego preparatu, a nie z ogólnych informacji o substancjach huminowych.

5. O przydatności produktu w chlewni powinien ostatecznie decydować powtarzalny wynik produkcyjny i ekonomiczny.

Praktyczny schemat decyzji: dobrze scharakteryzowany preparat → właściwa dawka → odpowiednia grupa zwierząt → pomiar efektu → ocena ekonomiczna.