dr Robert Burek
DPI Global Partner

Salmonella – niewidzialny rezerwuar genów antybiotykooporności

Czy kontrola Salmonella może wspierać ograniczanie antybiotykooporności w stadach świń?

Antybiotykooporność zaczyna się wcześniej niż podanie pierwszego antybiotyku

Antybiotykooporność (AMR, Antimicrobial Resistance) jest obecnie jednym z największych wyzwań współczesnej medycyny i weterynarii. Według szacunków World Health Organization (WHO) narastająca oporność bakterii na środki przeciwdrobnoustrojowe może w najbliższych dekadach stać się jedną z głównych przyczyn zgonów ludzi i zwierząt (WHO, 2023, Murray i wsp. 2022). Z tego względu ograniczanie stosowania antybiotyków stało się jednym z podstawowych celów strategii One Health, łączącej zdrowie ludzi, zwierząt i środowiska (WHO 2023, EFSA & ECDC 2024, EMA 2023).

W praktyce produkcji trzody chlewnej dyskusja na temat antybiotykooporności najczęściej koncentruje się na racjonalnym stosowaniu leków. Jest to oczywiście konieczne, jednak nie wyczerpuje problemu. Antybiotyk nie tworzy genów oporności – jedynie wywiera presję selekcyjną, sprzyjając namnażaniu bakterii, które już posiadają geny oporności lub nabyły je wcześniej w wyniku poziomego transferu genów (Andersson i Hughes 2010, Davies i Davies 2010). Oznacza to, że walka z AMR powinna rozpoczynać się znacznie wcześniej, poprzez ograniczanie liczby bakterii stanowiących rezerwuar genów oporności oraz ograniczanie możliwości ich przekazywania pomiędzy drobnoustrojami (Smillie i wsp. 2011, Carattoli 2013).

Coraz więcej badań wskazuje, że jednym z takich rezerwuarów może być Salmonella enterica. Dotychczas bakterię tę kojarzono głównie z zagrożeniem dla bezpieczeństwa żywności i stratami ekonomicznymi wynikającymi z ograniczeń handlowych. Obecnie wiadomo jednak, że wiele szczepów Salmonella izolowanych od świń zawiera mobilne elementy genetyczne – przede wszystkim plazmidy – przenoszące geny oporności na antybiotyki, które mogą być przekazywane innym bakteriom jelitowym, w tym Escherichia coli (Carattoli 2013, Rozwandowicz i wsp. 2018, EFSA & ECDC 2024).

Nie oznacza to, że każda pojedyncza bakteria Salmonella przenosi geny oporności, ani że jej eliminacja automatycznie ograniczy oporność Escherichia coli. Jednak zmniejszenie liczby bakterii zdolnych do przenoszenia mobilnych elementów genetycznych może ograniczać częstość transferu genów oporności w mikrobiomie jelitowym oraz zmniejszać ryzyko ich dalszego rozprzestrzeniania się w stadzie (Smillie i wsp. 2011, Partridge i wsp. 2018, EFSA & ECDC 2024).

Mikrobiom świń – miejsce intensywnej wymiany informacji genetycznej

Przewód pokarmowy świni jest jednym z najbardziej złożonych ekosystemów biologicznych. W jednym gramie treści jelitowej znajduje się od 10⁹ do nawet 10¹¹ komórek bakteryjnych reprezentujących setki gatunków drobnoustrojów (Gresse i wsp. 2017, Kim i Isaacson 2015). Większość z nich pełni korzystne funkcje, uczestnicząc w trawieniu składników pokarmowych, produkcji krótkołańcuchowych kwasów tłuszczowych (SCFA), syntezie witamin oraz rozwoju i regulacji układu odpornościowego gospodarza (Kim i Isaacson 2015, Bergamaschi i wsp. 2020). Jednocześnie mikrobiom stanowi środowisko intensywnej wymiany materiału genetycznego pomiędzy bakteriami (Smillie i wsp. 2011).

W takich warunkach bakterie nie tylko konkurują o składniki pokarmowe, ale również przekazują sobie geny odpowiedzialne za przeżycie. Szczególne znaczenie mają geny kodujące oporność na antybiotyki, ponieważ zwiększają szanse przetrwania bakterii w środowisku poddanym presji selekcyjnej wywieranej przez środki przeciwdrobnoustrojowe (Davies i Davies 2010, Andersson i Hughes 2010).

W ostatnich latach wykazano, że zarówno Salmonella enterica, jak i Escherichia coli izolowane od świń często zawierają identyczne plazmidy przenoszące geny oporności, co wskazuje na możliwość ich poziomego transferu pomiędzy bakteriami jelitowymi (Carattoli, 2013, Rozwandowicz i wsp. 2018, Tyson i wsp. 2021, EFSA & ECDC 2024). Dotyczy to między wielu genów (tab. 1).

Tabela 1. Geny antybiotykooporności wykryte u Salmonella enterica i Escherichia coli wyizolowane u świń

Oznacza to, że bakterie obecne w jelicie mogą tworzyć wspólny „bank” genów oporności (ang. resistome), z którego – dzięki poziomemu transferowi genów – korzystają różne gatunki drobnoustrojów należące do rodziny Enterobacteriaceae (Smillie i wsp. 2011, Partridge i wsp. 2018).

Z punktu widzenia hodowcy ma to bardzo praktyczne znaczenie. Im większa liczba bakterii potencjalnie przenoszących mobilne geny oporności znajduje się w środowisku fermy, tym większe prawdopodobieństwo ich utrwalenia i rozprzestrzeniania w mikrobiomie stada, zwłaszcza w warunkach stosowania antybiotyków oraz wysokiej presji zakaźnej (EFSA & ECDC 2024, EMA 2023).

Jak Salmonella przekazuje geny E. coli?

Najważniejszym mechanizmem wymiany materiału genetycznego pomiędzy bakteriami Gram-ujemnymi jest koniugacja. W jej trakcie komórka dawcy i biorcy nawiązują bezpośredni kontakt za pośrednictwem pilusa koniugacyjnego (pilusa płciowego), a następnie dochodzi do przekazania plazmidu zawierającego określone geny, w tym geny antybiotykooporności (Frost i wsp. 2005, Smillie i wsp. 2011, Carattoli 2013). Mechanizm ten w uproszczeniu pokazany jest na rysunku 2.

Rysunek 2. Mechanizm koniugacji między Salmonella i E. coli

Proces ten może zachodzić wielokrotnie i obejmować różne gatunki bakterii obecne w przewodzie pokarmowym. Szczególnie sprzyjają mu wysoka liczebność drobnoustrojów, bliski kontakt komórek bakteryjnych, obecność biofilmu oraz presja selekcyjna wywołana stosowaniem antybiotyków (Smillie i wsp. 2011, Partridge i wsp. 2018, Hall i wsp. 2017).

Nie oznacza to jednak, że sam transfer plazmidów jest wystarczający do powstania problemu klinicznego. Aby doszło do utrwalenia oporności w populacji bakterii, konieczna jest również selekcja szczepów posiadających nowo nabyte geny pod wpływem ekspozycji na środki przeciwdrobnoustrojowe. Właśnie dlatego racjonalne stosowanie antybiotyków pozostaje jednym z najważniejszych elementów ograniczania antybiotykooporności (Andersson i Hughes 2010, Davies i Davies 2010, WHO 2023).

Coraz częściej zwraca się jednak uwagę, że równie istotne jest ograniczanie liczby bakterii stanowiących rezerwuar mobilnych genów oporności. W tym kontekście skuteczna kontrola Salmonella może przynosić korzyści wykraczające poza zmniejszenie ryzyka salmonellozy. Ograniczenie liczebności szczepów zdolnych do przenoszenia plazmidów oporności może zmniejszać potencjał poziomego transferu genów w mikrobiomie jelitowym i wspierać działania mające na celu ograniczenie rozprzestrzeniania się antybiotykooporności w stadach świń (Carattoli 2013, Rozwandowicz i wsp. 2018, EFSA & ECDC 2024). Należy jednak zaznaczyć, że obecnie brakuje dowodów potwierdzających, iż sama eliminacja Salmonella prowadzi do bezpośredniego zmniejszenia częstości występowania opornych szczepów E. coli. Dostępne dane wskazują raczej na ograniczenie potencjalnego rezerwuaru mobilnych elementów genetycznych niż na prosty związek przyczynowo-skutkowy (EFSA & ECDC 2024, Tyson i wsp. 2021).

Higiena paszy – pierwszy etap ograniczania presji zakaźnej

W nowoczesnej produkcji świń bioasekuracja nie rozpoczyna się przy wejściu do chlewni, lecz już na etapie produkcji paszy. Każda partia surowców paszowych może stanowić potencjalne źródło bakterii chorobotwórczych, w tym Salmonella enterica, która od wielu lat uznawana jest za jeden z najważniejszych patogenów przenoszonych z paszą do stad świń (Davies i Wales 2019, Jones 2011, EFSA 2023).

Dlatego działania poprawiające higienę mikrobiologiczną pasz powinny być traktowane jako element kompleksowej strategii ograniczania presji zakaźnej. Ich celem nie jest wyłącznie redukcja liczby bakterii obecnych w paszy, lecz również zmniejszenie ryzyka kolonizacji przewodu pokarmowego świń oraz ograniczenie krążenia mobilnych genów oporności w środowisku fermy poprzez zmniejszenie liczby potencjalnych rezerwuarów bakterii opornych (WHO 2023, EFSA & ECDC 2024, EMA 2023).

Obecny stan wiedzy nie pozwala stwierdzić, iż konkretny produkt lub dodatek paszowy ograniczający Salmonella bezpośrednio zmniejsza antybiotykoodporność Escherichia coli. Brakuje badań wykazujących taki bezpośredni związek przyczynowo-skutkowy. Można natomiast uznać, że skuteczna kontrola Salmonella stanowi jeden z elementów programu ograniczania rozprzestrzeniania bakterii zdolnych do przenoszenia mobilnych genów oporności oraz wspiera działania zmniejszające potrzebę stosowania antybiotyków poprzez ograniczanie presji zakaźnej w stadzie (Carattoli 2013, EFSA & ECDC 2024, EMA 2023).

Na tle tradycyjnych preparatów opartych wyłącznie na kwasie mrówkowym i propionowym, Keitex™ 121 (L/C) opracowany przez firmę Eastman, a oferowany na rynku polskim przez firmę DPI Global Partners wyróżnia się składem opartym na synergistycznej kombinacji krótko- i średniołańcuchowych kwasów tłuszczowych, monoglicerydów kwasów tłuszczowych oraz dodatkiem związków bioaktywnych. Takie połączenie ma zapewniać nie tylko wysoką skuteczność wobec Salmonella, ale również bardziej równomierne rozmieszczenie substancji aktywnych na powierzchni paszy oraz dłuższe utrzymywanie efektu ochronnego.

Istotną cechą preparatu jest również bardzo niskie napięcie powierzchniowe, dzięki któremu produkt łatwiej rozprowadza się po cząstkach paszy, zapewniając ich bardziej jednorodne pokrycie. Producent wskazuje ponadto na znacznie niższą korozyjność wobec elementów stalowych w porównaniu z klasycznymi mieszaninami kwasów organicznych, mimo wysokiej zawartości substancji aktywnych.

W badaniach przedstawionych przez producenta preparat wykazywał skuteczne ograniczanie liczby Salmonella już przy stosunkowo niskich dawkach oraz pomagał chronić paszę przed wtórnym skażeniem podczas magazynowania i transportu. Zgodnie z tymi danymi Keitex™ 121 (L/C) może być stosowany zarówno w paszach sypkich, granulowanych, jak i kruszonych, stanowiąc element programu higieny pasz i bioasekuracji fermy. Chociaż skuteczność preparatu w ograniczaniu Salmonella została udokumentowana, obecnie nie ma dowodów naukowych pozwalających stwierdzić, że stosowanie Keitex™ 121 (L/C) bezpośrednio zmniejsza częstość występowania antybiotykoopornych szczepów Escherichia coli. Jego wpływ na ograniczanie antybiotykooporności należy rozpatrywać pośrednio – poprzez zmniejszenie presji zakaźnej i ograniczenie liczby bakterii mogących stanowić rezerwuar mobilnych genów oporności, a w konsekwencji stabilizację poprawionych wyników produkcyjnych i ekonomicznych w stadzie.

Wnioski

Narastająca antybiotykooporność wymaga spojrzenia na zdrowie stada w sposób kompleksowy. Racjonalne stosowanie antybiotyków pozostaje fundamentem, ale nie jest jedynym narzędziem ograniczania AMR. Coraz więcej danych wskazuje, że znaczenie mają również bioasekuracja, higiena paszy i kontrola patogenów obecnych w przewodzie pokarmowym.

Salmonella nie jest jedynie czynnikiem ryzyka salmonellozy. Może również stanowić rezerwuar mobilnych genów oporności przekazywanych innym bakteriom, w tym E. coli. Ograniczanie jej obecności w paszy i środowisku fermy może więc wspierać szerszą strategię zdrowotną, której celem jest zmniejszenie presji zakaźnej, ograniczenie stosowania antybiotyków oraz poprawa bezpieczeństwa produkcji trzody chlewnej.

Dr Christof Rapp, Główny specjalista ds. trzody chlewnej w Zinpro Corporation
Lisbeth Ulrich Hansen, Główny specjalista ds. trzody chlewnej, SEGES, Dania

Kiedy warto pozostawić lochę w stadzie i jak zwiększyć jej produktywność?

Niska długowieczność loch jest jednym z głównych czynników wpływających na koszty produkcji i wydajność stad. Kluczowym powodem jej obniżenia jest przedwczesne brakowanie loch z powodu kulawizn.

Lochy ze słabymi racicami pozostają w stadzie krócej, co skutkuje mniejszą liczbą prosiąt urodzonych w ciągu życia oraz wyższym kosztem przypadającym na jeden miot.

Ponadto, gdy locha jest usuwana ze stada zbyt wcześnie, na przykład po pierwszej lub drugiej laktacji, nie osiąga wtedy maksymalnej wydajności produkcyjnej, odsadzane są od niej mniejsze i lżejsze prosięta, co prowadzi do spadku rentowności produkcji.

Lochy bez kulawizn pozostają dłużej w stadzie

Badania przeprowadzone w Hiszpanii, obejmujące 137 000 loch ze 134 gospodarstw, wykazały, że lochy bez kulawizn pozostawały w stadzie dłużej i odsadzano od nich więcej prosiąt w ciągu życia w porównaniu do loch z kulawiznami (rys. 1; Iida i in. 2020).

Dłuższe utrzymywanie loch w stadzie obniża koszt produkcji jednego prosięcia, ponieważ koszty odchowu loszki rozkładają się na większą liczbę prosiąt. Dodatkowo długowieczne lochy osiągają wyższą marżę zysku.

Według badań duńskich naukowców lochy powinny wydać co najmniej pięć miotów, aby zmaksymalizować rentowność (rys. 2; SEGES 2024).

Zdrowe racice i prawidłowa budowa kończyn zwiększają długowieczność

Kulawizny mogą być spowodowane zmianami w obrębie racic, problemami ze stawami i kośćmi, złamaniami oraz czynnikami zakaźnymi, takimi jak Mycoplasma hyosynoviae.

Złamania kości występują rzadko. Czynniki zakaźne można skutecznie leczyć antybiotykami, dlatego kulawizny zakaźne mają charakter przejściowy, a nie trwały. Zaburzenia chrząstek, takie jak osteochondroza, dotykają loszek i młodych loch, ale nie starszych; można im częściowo zapobiegać poprzez selekcję genetyczną knurów.

Natomiast zmiany w racicach są bardzo powszechne. Ich występowanie w stadach komercyjnych przekracza 90%.

Ciężkie uszkodzenia racic, czyli takie, które odsłaniają żywą tkankę (corium), powodują ból i skutkują kulawizną. Łagodne i umiarkowane zmiany nie zawsze wywołują kulawiznę, jednak mogą się pogłębiać, dlatego powinny być monitorowane i w miarę możliwości ograniczane.

Kulawizna jest również istotnym czynnikiem śmiertelności loch. Badania SEGES Innovation wykazały, że 55% loch poddanych eutanazji zostało wybrakowanych z powodu problemów z racicami i kończynami, co czyni kulawiznę główną przyczyną uboju z konieczności.

Środowisko i zarządzanie stadem mają kluczowe znaczenie

Utrzymanie loch prośnych w grupach wspiera ich naturalne zachowania i jest istotnym elementem zarządzania stadem. Ma jednak również silny wpływ na agresję, ryzyko urazów i kulawizny, jeżeli nie jest właściwie prowadzone.

Mieszanie loch powoduje ustalanie hierarchii, głównie w ciągu pierwszych 24 godzin, kiedy dochodzi do największej liczby walk i pogryzień. Po ustabilizowaniu hierarchii dostęp do zasobów (pasza, woda, miejsce do leżenia) wyrównuje się, a agresja maleje.

Z tego względu zaleca się utrzymywanie stabilnych grup z jednokrotnym mieszaniem w cyklu. Podczas mieszania należy zapewnić minimum 3,0 m² na lochę (w porównaniu do wymaganego prawnie poziomu ok. 2,0-2,3 m² w ciąży), aby umożliwić ucieczkę przed osobnikami dominującymi.

Młode lochy i loszki, które zajmują niższą pozycję w hierarchii, korzystają z grupowania według wieku i wielkości oraz wcześniejszej socjalizacji.

Ryzyko kulawizn jest najwyższe podczas tworzenia grup – dane wskazują, że w tym okresie może kuleć 20-30% loch, a 80-90% zabiegów leczniczych w sektorze loch prośnych dotyczy problemów kończyn i racic.

Dlatego kluczowe znaczenie mają działania krótkoterminowe:

• zwiększenie dawki pokarmowej w pierwszych dniach po mieszaniu,
• stosowanie diet niskoenergetycznych z dodatkiem włókna rozpuszczalnego (błonnika), co zwiększa uczucie sytości i ogranicza walki.

Podłogi powinny być równe i antypoślizgowe, a w przypadku rusztów szerokość szczelin nie powinna przekraczać 20 mm, a elementy nośne powinny mieć co najmniej 80 mm szerokości. Strefy odchodowe powinny być codziennie czyszczone, aby ograniczyć problemy z racicami i ekspozycję na amoniak.

Regularna kontrola loch, szczególnie w pierwszych 1-2 tygodniach po mieszaniu, umożliwia wczesne leczenie. W razie potrzeby kojce szpitalne powinny obejmować 3-5% loch i zapewniać suche oraz miękkie miejsce do leżenia, aby przyspieszyć rekonwalescencję.

Strategiczne wykorzystanie żywienia w zapobieganiu kulawiznom

Zbilansowane składniki odżywcze odgrywają kluczową rolę w utrzymaniu zdrowia skóry, racic, stawów i kości. Odpowiednia podaż makro- i mikroelementów, w tym pierwiastków śladowych w formie biologicznie dostępnej, jest niezbędna dla prawidłowej budowy kończyn i poprawnej lokomocji świń.

Tradycyjne nieorganiczne i organiczne formy mikroelementów mają swoje ograniczenia. Zinpro Performance Minerals to związki, w których metal (np. cynk, miedź lub mangan) jest związany z pojedynczym aminokwasem, co zapewnia lepsze wchłanianie i wykorzystanie metaboliczne.

Dzięki temu zwierzęta otrzymują optymalne wsparcie żywieniowe, co poprawia jakość rogu racicowego i pomaga zapobiegać oraz leczyć zmiany chorobowe.

Badania naukowe oraz obserwacje terenowe wielokrotnie wykazały, że stosowanie tych dodatków w żywieniu świń prowadzi do:

• poprawy zdrowia racic,
• lepszej kondycji stawów,
• poprawy jakości tkanki kostnej.

Efekty te przekładają się na lepszą ruchliwość, a w konsekwencji długowieczność i większą produktywność loch.

Aby osiągnąć maksymalne korzyści, zmiany w żywieniu należy wprowadzać jak najwcześniej, najlepiej tuż po odsadzeniu (nacisk na stawy i kości), a najpóźniej przy masie ciała 25-30 kg (główne ukierunkowanie na zdrowie racic).

Długowieczność loch wspiera zrównoważoną produkcję wieprzowiny

Lochy pozostające w stadzie przez minimum pięć miotów przynoszą korzyści zarówno producentowi, jak i zwierzęciu. Rosnące oczekiwania społeczne dotyczące dobrostanu zwierząt sprawiają, że jego utrzymanie na wysokim poziomie jest kluczowe.

Poprawa dobrostanu w gospodarstwach jest niezbędna, aby branża utrzymała akceptację społeczną oraz maksymalizowała rentowność i zrównoważony rozwój. Dobre warunki ograniczają kulawizny i zwiększają wydajność.

Wnioski

Spadek długowieczności loch, w dużej mierze spowodowany kulawiznami wynikającymi z problemów z racicami i kończynami, zwiększa koszty produkcji i obniża wydajność życiową oraz rentowność.

Dowody wskazują, że lochy bez kulawizn pozostają w stadzie dłużej. Poprawa środowiska utrzymania, zarządzania oraz zastosowanie wysoko przyswajalnych mikroelementów, takich jak Zinpro Performance Minerals, ogranicza występowanie przypadków kulawizny, poprawia dobrostan oraz zwiększa rentowność i zrównoważenie produkcji.

Rysunek 1. Wpływ kulawizny na długowieczność loch oraz ich wydajność życiową

Rysunek 2. Wpływ liczby miotów lochy w momencie brakowania na marżę zysku

Rysunek 3. Wpływ czasu stosowania dodatku Zinpro Performance Minerals w dietach loch na częstość występowania wszystkich zmian chorobowych oraz zmian ciężkich u loch

Dr Stefan Langer,
specjalista ds. żywienia trzody chlewnej,
Zinpro

Zdrowie racic: wskaźnik wydajności loch

Zakrojona na szeroką skalę analiza danych przeprowadzona przez ZINPRO^® pokazuje, że zmiany chorobowe racic są ściśle powiązane z wydajnością rozrodczą loch oraz ich długowiecznością. Wyniki te jasno wskazują, dlaczego wczesna interwencja ma kluczowe znaczenie dla produktywności stada.

Zmiany chorobowe racic u loch od dawna uznawane są za istotny problem dobrostanowy, często powiązany z występowaniem kulawizn oraz przedwczesnym brakowaniem zwierząt. Znacznie mniej poznany pozostawał jednak stopień, w jakim stan racic wpływa na wyniki rozrodu, a także to, czy obserwacje te można przełożyć na praktyczne narzędzie możliwe do wykorzystania bezpośrednio w warunkach produkcyjnych.

Analizując dane dotyczące zdrowia racic i wyników produkcyjnych ponad 18 000 loch z ferm towarowych, naukowcy opracowali Indeks Jakości Loch – Zinpro, który wykracza poza sam opis zmian chorobowych. Narzędzie to umożliwia przewidywanie wyników rozrodu oraz utrzymanie loch w stadzie przez dłuższy okres produkcyjny, dzięki czemu ocena stanu racic staje się praktycznym narzędziem wspierającym podejmowanie decyzji hodowlanych, a nie jedynie elementem obserwacji.

Zastosowanie analizy klastrowej pozwoliło na naturalne wyodrębnienie dwóch grup loch:

1. Lochy o słabym stanie racic i niższej wydajności rozrodczej,
2. Lochy o dobrym stanie racic i lepszych wynikach produkcyjnych.

Chociaż w początkowej fazie użytkowania lochy z obu grup mogły osiągać porównywalne poziomy produkcji, zwierzęta o słabym stanie racic szybciej dochodziły do momentu, w którym ich wydajność przestawała rosnąć, a jej spadek następował szybciej, mimo że potencjał produkcyjny mógłby pozwalać na dalszy wzrost. Z kolei lochy z lepszym zdrowiem racic utrzymywały wysoką wydajność przez dłuższy czas.

Istotną rolę w stanie racic odgrywała także liczba miotów. Wartości indeksu (L-Index) wzrastały wraz z wiekiem loch. Starsze lochy (mioty 4-6) wykazywały istotnie gorszy stan racic w porównaniu z młodszymi zwierzętami. Przerost piętek oraz ich erozja nasilały się wraz z kolejnymi miotami i były silnie powiązane ze zmianami w linii białej – schorzeniami związanymi z bólem, stanem zapalnym oraz obniżeniem wydajności.

Wiele rodzajów zmian chorobowych racic połączono w jeden wskaźnik syntetyczny, określany jako L-Index. Niższe wartości indeksu oznaczają lepszą ogólną jakość racic, natomiast wyższe wskazują na większe nasilenie zmian chorobowych. Gdy wartości L-Index zestawiono z kluczowymi wskaźnikami efektywności rozrodu w podzbiorze danych obejmującym 6300 loch, ujawniły się wyraźne zależności: lochy z wyższym L-Index konsekwentnie rodziły mniej prosiąt żywo urodzonych oraz charakteryzowały się wyższym odsetkiem martwych urodzeń.

Wniosek dla producentów jest jednoznaczny: stan racic bezpośrednio wpływa na wyniki produkcyjne loch, a im wcześniej problemy zostaną zidentyfikowane i rozwiązane, tym większa jest szansa na ochronę produktywności w całym okresie użytkowania zwierzęcia oraz na poprawę zwrotu z inwestycji.

Opisy rysunków

Lochy podzielono na dwie grupy na podstawie ogólnego nasilenia zmian chorobowych racic (L-Index).
Grupa 1 (czarny wykres) reprezentuje gorszą jakość racic i niższą wydajność, natomiast grupa 2 (szary wykres) – lepsze zdrowie racic i lepsze wyniki rozrodcze.

Rysunek 1. Wyniki porodowe w grupach loch – liczba prosiąt żywo urodzonych

Rysunek 2. Wyniki porodowe w grupach loch – odsetek martwych urodzeń

Aby uzyskać darmowy dostęp do pierwszego w branży hodowli trzody chlewnej systemu oceny jakości loch, opartego na praktycznych danych, skontaktuj się z naszym przedstawicielem, Grzegorzem Jeleniewskim: gjeleniewski@zinpro.com.

Czesław Klocek, Marta Basiaga, Jacek Nowicki
Uniwersytet Rolniczy w Krakowie

Nietypowe pożytki ze świń

Terminem „pożytki” określa się korzyści (materialne i niematerialne) czerpane z różnych działań, także z chowu zwierząt. Podobno ze świń można wykorzystać wszystko z wyjątkiem kwiku, chociaż i to nie jest pewne (o czym dalej). Pożytki naturalne to płody powstałe w naturalnym procesie gospodarowania, a więc również produkty materialne i niematerialne, pozyskiwane od zwierząt.

O tym, że ze świń można przeznaczyć na pokarm prawie wszystko, wiemy nie od dziś. I nie ma co przypominać kiełbas, schabów, szynek, boczków i innych frykasów. Smaki dzieciństwa kojarzone ze wspaniałościami tradycyjnej kuchni polskiej, w której wieprzowina odgrywa znaczącą rolę, zna prawie każdy. Okazuje się, że to nie wszystko. Wieprzowinę można przyrządzić na wiele sposobów, a niektóre potrawy wydają się zaskakujące.

Tkanki głowy (która nie jest wliczana do tuszy) stanowią surowiec wykorzystywany na wywary, galarety, duszone policzki czy wkładki do zup (np. kapuśniak, grochówka). Głowizna to mięso, tłuszcz, skóra, chrząstki i tkanki łączne pozyskiwane z głowy zwierząt rzeźnych (po usunięciu mózgu, oczu, uszu i języka) bogate w kolagen i chrząstki, co czyni ją idealną do tradycyjnych potraw takich jak salcesony, galarety, buliony, zupy i wędliny. Produkt ceniony jest za unikalny smak i konsystencję, uzyskiwaną przez długie gotowanie, które sprawia, że mięso staje się delikatne. Kolagen nadaje potrawom wyjątkową, kleistą konsystencję korzystnie wpływającą na funkcjonowanie przewodu pokarmowego.

Innym sposobem wykorzystania tych części tuszy wieprzowej może być na przykład potrawa o nazwie „świńskie uszy z kapustą” – i nie ma co się obruszać. Nasi dziadkowie podobno chętnie zjadali się taką potrawą, a dziś na samą myśl większość mogłaby grymasić. Obecnie świńskie uszy kojarzą się głównie z przekąską dla psów. A dziś wracają do łask potrawy przygotowane wg starych przepisów z wykorzystaniem tych niezwykle aromatycznych części mięsa. W wielu regionach Polski uszy wieprzowe gotuje się lub dusi, by wydobyć ich kolagenową miękkość i głęboki smak, doskonale komponujący się z kapustą, ziemniakami czy nawet grochem. W kuchni polskiej takie potrawy mają swoje miejsce od wieków. Dawniej nic się nie marnowało, wykorzystywano wszystko, co nadawało się do gotowania i spożycia, „od ryjka po ogonek”. Dziś takie receptury znów wracają do łask, a nawet zyskują popularność jako przedsmak dawnych kulinarnych tradycji.

Jednym z przepisów, który idealnie oddaje ten powrót do korzeni, jest pomysł Joanny Krzewińskiej z bloga „Królestwo garów”. Autorka proponuje prostą potrawę – świńskie uszy z kapustą i ziemniakami, przygotowaną z dodatkiem gęsiego tłuszczu i doprawioną klasycznymi przyprawami. Jest to danie, które rozgrzewa, syci i pachnie jak w kuchni babci. Jest to przykład dania, które pokazuje, jak niewiele potrzeba, by z prostych składników stworzyć coś wyjątkowego. W czasach, gdy coraz częściej szukamy autentycznych smaków i powrotu do natury, przepis blogerki brzmi jak kulinarna lekcja szacunku dla tradycji.

            Czasem niektóre potrawy wydają się dziwne i zaskakujące, inne mogą stanowić ekstremalne doświadczenie dla podniebienia i dla nosa. Potocznie uważa się, że te dziwne, egzotyczne potrawy pochodzą z krajów dalekiej Azji. Okazuje się, że nie tylko. Podstawową cechą wspólną tych dawnych potraw jest często potrzeba wykorzystania każdej części z ubitego zwierzęcia. Jedną z takich potraw jest cukas galva, do niedawna główne danie tradycyjnej łotewskiej Wigilii. Brzmi egzotycznie, a jest to gotowana głowa prosięcia, faszerowana jęczmieniem, czasem także grochem i fasolą, uprzednio zamarynowana, a w Wigilię upieczona.

            A wieprzowina jako mięso kaloryczne, bogate w składniki dające siłę i energię była też chętnie i często jadana w starożytnym Cesarstwie Rzymskim. Nie powinno zatem nikogo dziwić, że starożytni Rzymianie wieprzowinę jadali powszechnie. Nie będzie nawet przesadą stwierdzenie, że Imperium Romanum na wieprzowinie stało. Wieprzowina była mięsem dostępnym dla osób z wszystkich warstw społecznych. Jadali ją zarówno plebejusze, ekwici, jak i patrycjusze. Przedstawiciele klasy niższej i średniej jadali wieprzowinę w postaci gulaszu czy też w gotowanych kawałkach, natomiast bogatsi lubowali się w tym mięsie dodatkowo podsmażanym i odpowiednio przyprawianym. W schyłkowym okresie Cesarstwa Rzymskiego na ucztach bogatych patrycjuszy delektowano się potrawami ze świń dość nietypowymi, można rzec fanaberyjnymi. Petroniusz w dziele „Satyricon” (I w. n.e.) informuje o luksusowym daniu rzymskim, tzw. świni trojańskiej – była to świnia wypełniona kiełbaskami. Przystępując do uczty cielsko zwierzęcia rozcinano, z jego brzucha wypadały kiełbaski, imitujące jelita. Inną kontrowersyjną dla dzisiejszych konsumentów potrawą byłoby zapewne wymię lochy przyprawione migdałami, miodem i winem. Wymiona świńskie były potrawą spożywaną w starożytnym Rzymie, serwowaną na luksusowych ucztach jako przysmak i danie pokazowe. W opisie uczty cesarza Heliogabala jest to jedna z wyszukanych potraw wyrafinowanej kuchni starożytnej.

            Ostatnio w literaturze naukowej i popularnej przewijają się informacje o znaczących postępach w eksperymentach nad wykorzystaniem świńskich narządów do usprawnienia funkcjonowania lub uratowania życia ludzi. Okazuje się, że w minionych czasach zdarzały się również pomysłowe sposoby doraźnego, niekulinarnego wykorzystania organizmów świń. Oto 1 lipca 1506 roku przyszedł na świat Ludwik, syn króla Kazimierza Jagiellończyka. Urodził się jako tzw. wcześniak. Utrzymanie takiego noworodka przy życiu w owych czasach dla medyków było ogromnym wyzwaniem. Aby zapewnić dziecku szansę na przeżycie, przysposobiono prowizoryczny „inkubator” wykonany ze świńskich wnętrzności. Dziś może się to wydawać szokujące, ale rozwiązanie to okazało się skuteczne, umożliwiające noworodkowi przeżycie w pierwszych, najtrudniejszych tygodniach życia. Po różnych późniejszych perypetiach Ludwik został królem Węgier. W wieku niespełna 20 lat musiał podjąć walkę z napierającymi na Bałkany Turkami Sulejmana. W sierpniu 1526 roku armia węgierska usiłująca powstrzymać nacierających Turków starła się z nimi w bitwie pod Mohaczem. Oddziały węgierskie zostały niemal doszczętnie rozbite przez znacznie liczniejsze i lepiej zorganizowane siły tureckie. Sam Ludwik, młody i niedoświadczony, walczył dzielnie, po klęsce uciekając z pola bitwy utonął w bagnach przygnieciony przez upadającego wierzchowca.

No i jeszcze kilka słów o kwiku świń. Obecnie dość dużo wiemy o dźwiękach wydawanych przez świnie w różnych okolicznościach i o ich znaczeniu. Wiemy, że jest to sposób porozumiewania się i wyrażania emocji u tych zwierząt. W sytuacjach krytycznych odgłosy wydawane niemal równocześnie przez wszystkie osobniki danej grupy bywają bardzo uciążliwe. Ogłuszający, przenikliwy kwik tuczników oczekujących z niecierpliwością na zadanie paszy do koryta znany jest zapewne wielu osobom pracującym w wielkotowarowych tuczarniach. Ten budzący niepokój, wręcz strach, harmider świń bywał wykorzystywany w starożytności w działaniach wojennych do płoszenia słoni bojowych. Wykorzystywali ten element jako broń starożytni Grecy i Rzymianie. Jednak losy świń i ludzi przeplatają się w różnych okolicznościach. W 1838 r. George Sand z dziećmi i chory Fryderyk Chopin popłynęli na Majorkę do Valdemossy. Zmiana klimatu miała służyć poratowaniu zdrowia artysty i dzieci Sand (Solange i Maurycego). Jednak ich oczekiwania bardzo różniły się od barwnych opisów i kwiecistych wyobrażeń. Wyspa powitała ich wyjątkowo nietypową, chłodną i deszczową pogodą. Kłopoty socjalne i aprowizacyjne oraz pogłębiająca się choroba Fryderyka spowodowały, że postanowili po kilku miesiącach wrócić do Paryża. Niestety droga powrotna okazała się dodatkowym koszmarem. Okazyjnie zaokrętowali się na statek przewożący świnie (żywy towar eksportowy Majorki) do uboju we Francji. Na wzburzonym morzu załoga statku, (jak pisze we wspomnieniach Sand) „okładała pejczami wieprze”, by zmusić je do ruchu, „co miało zapobiec u nich mdłościom”. Harmider i kwik katowanych tuczników był dodatkowym akcentem dźwiękowym kilkunastogodzinnej podróży po nieudanych wakacjach.Ta kakofonia dźwięków z pewnością nie była miłym akcentem końca podróży na Majorkę, ani inspiracją do nowych kompozycji mistrza.

Życie stawia przed nami ciągle nowe, intrygujące wyzwania. Także przed świniami. Biorąc pod uwagę wyjątkową i często zaskakującą różnorodność informacji, w których świnie pojawiają się w różnych aspektach działalności człowieka, można by powiedzieć, że świnie są dobre na wszystko. Czy te zwierzęta są w stanie jeszcze czymś nas zaskoczyć. Z pewnością nie jest to rozdział zamknięty.